Πρωτάκουσα το όνομα Γεώργιος Βενετσάνος το 1988, όταν η Ένωση Ελλήνων Χημικών του απένειμε τιμητικό δίπλωμα για την πολυετή και καρποφόρο προσφορά του στην ανάπτυξη της Οινολογίας και της Οινοβιομηχανίας στην Ελλάδα.
Ο Γεώργιος Βενετσάνος του Αντωνίου, στο γραφείο του σπιτιού του
στο Μεγαλοχώρι της Σαντορίνης, στις αρχές της δεκαετίας του1990
Τότε έμαθα ότι ο τιμώμενος ήταν ο δευτερότοκος γιος του Αντωνίου Βενετσάνου, που επέστρεψε με την οικογένειά του από την Αίγυπτο στη δεκαετία του 1920, εγκαταστάθηκε στο Μεγαλοχώρι της Σαντορίνης και διακινούσε μεγάλες ποσότητες κρασιού. Η επιστημονική παρακολούθηση του πολύτιμου εμπορεύματος εξασφαλίστηκε από τον μικρότερο γιο, τον Γεώργιο, που σπούδασε χημικός στη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών κατά την περίοδο 1933-38.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1940 λειτούργησε στο Μεγαλοχώρι το ιδιόκτητο οινοποιείο των Αφών Βενετσάνου, που σηματοδότησε το τέλος της προβιομηχανικής οινοποιίας στις «κάναβες» του νησιού. Εμπνευστής και αρχιτέκτονας του πρωτότυπου και πρωτοποριακού αυτού έργου ήταν ο χημικός-οινολόγος Γεώργιος Βενετσάνος· ο αδελφός του Ζάννος είχε εξελιχθεί σε δεινό οινέμπορο, όπως γράφει ο ίδιος στο ανά χείρας βιβλίο του.
Είχαν περάσει πέντε χρόνια από τη βράβευσή του, όταν το 1993 μου δόθηκε η ευκαιρία να επισκεφθώ για πρώτη φορά τον Γεώργιο Βενετσάνο στη Σαντορίνη. Με δέχτηκε στο γραφείο του σπιτιού του στο Μεγαλοχώρι, όπου είχαμε μια πολύωρη συναδελφική συζήτηση, στη διάρκεια της οποίας μου άνοιξε τους πολύτιμους φακέλους των αρχείων του· τότε συνειδητοποίησα όλη τη σημασία του τιμητικού διπλώματος που του είχε απονεμηθεί.
Χαρακτήριζα τους φακέλους αυτούς «πολύτιμους», γιατί ο ακούραστος χημικός - οινολόγος, αμπελουργός και οινοποιός είχε συγκεντρώσει στοιχεία πολλών δεκαετιών σχετικά με τη διακύμανση της ετήσιας σταφυλικής παραγωγής αμπελώνων του νησιού και τους φυσικοχημικούς παράγοντες που την επηρεάζουν. Είχε περιγράψει και λεπτομερώς τον τρόπο που οινοποιούνται στην προηγούμενη Σαντορίνη οι διάφοροι τύποι κρασιών του νησιού, που παράγονται ακόμη και σήμερα, αλλά τώρα πια σύμφωνα με τους κανόνες της σύγχρονης τεχνολογίας, και έτσι έχει διασώσει αξιόλογα στοιχεία της προβιομηχανικής οινοποιίας. Σε καμία άλλη περιοχή της Ελλάδας δεν έχει γίνει τόσο συστηματική επιστημονική εργασία κατά τα προβιομηχανικά χρόνια.
Ιδιαίτερη εντύπωση μου έκαναν οι πίνακες, στους οποίους είναι συγκεντρωμένη η βασική χημική σύσταση των γλυκών κρασιών που παρασκευάζονται από τους Σαντορινιούς αμπελουργούς-οινοποιούς παραδοσιακά, χωρίς επιστημονική εποπτεία. Ήταν, δηλαδή, προϊόντα οινοποίησης, με βάση την εμπειρία του κάθε αμπελουργού και ως εκ τούτου ανταποκρίνονται πλήρως σ’ αυτό που συνέβαινε όλη τη μακρά χρονική περίοδο κατά την οποία...
Δεν υπήρχαν τρόποι μέτρησης μεγεθών, όπως π.χ. της πυκνότητας του μούστου και της σχηματιζόμενης κατά τη ζύμωση αλκοόλης.
Καθώς μελετούσα αυτούς τους πίνακες και τον άκουγα να μου περιγράφει πώς παρασκευάζεται ακόμη και σήμερα το λιαστό γλυκό κρασί της Σαντορίνης, το γνωστό Vinsanto, ένιωσα να ζωντανεύουν οι στίχοι 609-615 του Ησίοδου, από το έργο του των βουκολικών Χ. Έργα και Ημέραι, με τους οποίους ο ποιητής περιγράφει πώς λιάζονται τα σταφύλια προς παρασκευή του Βιβλίνου οίνου, που έπινε ο ίδιος βοσκώντας τα πρόβατα του αδελφού του στην Άσκρα της Βοιωτίας.
Τα στοιχεία των πινάκων αυτών ρίχνουν φως σ’ αυτό που συνέβαινε κατά την αρχαιότητα και τους μετέπειτα αιώνες στην παρασκευή των γλυκών κρασιών. Γι’ αυτό, σε δημοσίευμα για τους ομηρικούς μελιτόεις οίνους (τους γλυκούς σαν μέλι), έχω χαρακτηρίσει τους πίνακες του Γεωργίου Βενετσάνου ως οινολογικό θησαυρό.
Εκτός από το οινολογικό ενδιαφέρον στοιχείο, ένας ξεχωριστός φάκελος ήταν αφιερωμένος στους παραδοσιακούς όρους που χρησιμοποιούνταν στις οινοποιητικές εργασίες στη Σαντορίνη, καθώς και στις επισκευές των σκευών και εργαλείων της κάναβας, γιατί ο Γεώργιος Βενετσάνος ήταν και λαογράφος.
Μου πρόσφερε την ημέρα εκείνη τα Λαογραφικά του, περιγράφοντας με επιγράμματα, τραγουδάκια και παροιμίες δύο τόμους με σημειώματα, τραγουδάκια και σχολιασμούς παλιών εκφράσεων. Τα μάζευε από σχολεία και μοναστήρια της Σαντορίνης επί πολλά χρόνια.
Πριν το εκδοτικό του "Έχουμε", μου είπε, "πάνω από 4.000 παραδόσεις στη Θηραία, ας μη χαθούμε με την ανάπτυξη του τουρισμού".
Η συνάντηση εκείνη δεν ήταν η τελευταία. Προσπάθησα να τον πείσω να μην αφήσει αδημοσίευτο έναν τέτοιο πλούτο στοιχείων και του υποσχέθηκα να είμαι δίπλα του, να διαβάζω ό,τι μου στέλνει και να του λέω, χωρίς επιφυλάξεις, τη γνώμη μου. Έτσι άρχισε μια πλούσια αλληλογραφία και στέριωσε μια φιλία που κράτησε περίπου δώδεκα χρόνια, έως το τέλος της ζωής του το 2004.
Κάποτε, το κείμενο που μου έστειλε αφορούσε το φόρτωμα των ασκών στα υποζύγια. Ήταν αδύνατον να καταλάβω πώς γινόταν στην πράξη. Του ζωγράφισα τρεις τρόπους και του έγραψα: «Αυτό καταλαβαίνω, αλλά φοβούμαι ότι καταλαβαίνω λάθος». Μου απάντησε στις 2 Απριλίου του 1996 στέλνοντάς μου ένα σχεδιάκι: «Δεν είμαι καλός σχεδιαστής, αλλά νομίζω πως θα καταλάβετε».
Το σχεδιάκι
Είχε πια ολοκληρωθεί το βιβλίο και ένας από τους ανιψιούς του, ο Σαμψών Κατσίνης, είχε γράψει το κείμενο σε υπολογιστή. Όταν ήρθε το 2002 στην Αθήνα, μου το έδωσε: «Κρατήστε το έως ότου βρω χορηγό για να το εκδώσουμε». Τρόμαξα μπροστά στην ευθύνη να έχω στα χέρια μου, άγνωστο για πόσα χρόνια, ένα τόσο πλούσιο πνευματικό έργο.
Δεν είχα άδικο. Όταν έκλεισε για πάντα τα μάτια του, τον Απρίλιο του 2004, του υποσχέθηκα στον επικήδειο αποχαιρετισμό ότι «τ’ ανήλια σου και εγώ θα φροντίσουμε να τυπωθεί και να κυκλοφορήσει το τελευταίο αυτό έργο σου». Και όταν θα έρθει ο τρυγητός, θα το βάλουμε σ’ ένα καλάθι μαζί με Ασύρτικα και Μαντηλαριές και θα σ’ το φέρουμε προσφορά στο μνήμα σου, και η ψυχή σου…
Θ’ αναγαλλιάσει. Γιατί εδώ θα τρυγάει, στο νησί σου. Πού αλλού;».
Πέρασαν από τότε άλλα έντεκα χρόνια χωρίς να ξέρω πού βρίσκεται το έργο του. Όμως τα ανίψια και κληρονόμοι του, οι αδελφοί Αναστάσιος-Νικόλαος και Ευάγγελος Ζώρζος, ανακαίνισαν και έθεσαν σε λειτουργία το 2015 το πάλαι ποτέ Οινοποιείο Βενετσάνου,
Ξεκουράσου, φίλε μου, εν ειρήνη. Έζησες μια ζωή ήρεμη, γεμάτη σοφία και γνώση, προσφέροντας έργο δημιουργικό που θα μείνει να μιλάει για μια εποχή που χάθηκε· έκανες φίλους που σε εκτιμήσαμε και σε αγαπήσαμε. Ας είναι ελαφριά η θηραϊκή γη, η «άσπα», που σε σκεπάζει.
Το κείμενο που υπογράφει η Μεγάλη Κυρία του Ελληνικού Κρασιού "Σταυρούλα Κουράκου-Δραγώνα", είναι απόσπασμα από το βιβλίο Παραδοσιακή Οινοποίση στη Σαντορίνη, Μάρτιος 2016
Επεξεργασία κειμένου, Μαρίνος Σκολαρίκος
Photo Credit: Venetsanos Winery
